1-Emeviler
İlk Camiler Ordugah Camileridir.
Kahire (Fustat) Amr Camiidir.(642yapılmış, 673 Genişletilmiştir.)
Kayrevan’da (K.Afrika) Sidi Ukbe Camii
En Önemli Yapısı Şam Emeviyye Camiidir. (Halife I. Velid Yaptırmıştır.705-715)
Abdulmelik Mervan Kubbet-İ Sahra’yı Yaptırmıştır. İkinci Hac Mekanı Olarak(691)
Kasrul Hayril Garbi(Çöl Sarayı) Yaptırmıştır.(727)
Kasrul Müşetta, Kasrül Mefcer Sivil Mimarinin En İlgi Çekici Örneklerindendir.(II. Velid )
Buradan Alınan Kabartmalar II. Abdulhamid Tarafından Alman Kaiser II. Wilhelm’e Hediye Etmiştir. Pergamon Müzesinde Sergileniyor.
Ürdün’de Kusayru Amre Kesme Taş Mimarisiyle, Üç Tarafı Tonozlu Emevi Kasırlarından Farklıdır. II. Velid’den Önceki Dönemde Yapılmıştır.
Emevi Devri Sanatı Geç Antik Devrin Mirası Üzerinden Bir Sentez Yaratmıştır.
2- Abbasiler
En Önemli Mimari Samerra Şehrinin Kurulmasıdır.
Mütevekkiliye Cami (848-852) Halife Mütevekkil Tarafından Yaptırılmıştır. 3800 Metrekare
İlk Türbe Kubbetüs Sulebiyye(862)Dicle Batı Kıyısında.(Müntansır, Mutez, Muhtedi Gömülüdür)
Uhaydır Sarayı Bağdat (Rakka Ve Hırak)
Abbasi En Büyük Sarayı Cesakul Hakani
Belkuvara Sarayı(854)
Damgan Tarıhane Cami, İsfahan Nayin Cami
Samanoğlu Türbesi
Abbasi Devri Sanatı Türklerin Büyük Etkisiyle Doğuya Dönük Bir Üslubun Uygulayıcı Ve Geliştiricisi Olmuştur.
3- İspanya Mağrip (Endülüs)
1. Abdurrahman 786 Da Kurtuba Camini Yaptırmıştır. En Önemli Yapı Ünvanı Vardır.
El – Hamra Sarayı (Gırnata, Granada)
4- Mısır’ erken İslam mimarisi
Tuğladan Yapılan Tolunoğlu Cami (876)Tolunoğlu Ahmed 870’de El-Katayi Şehrini Kurmuştur.
Tabataba Meşhedi (943) (Akşitler Döneminde Yapılmıştır.)(Değişik Bir Örtü Sistemi Yeniliktir.)
El Ezher (972)
Seb Abenat (Yedi Kızlar Türbesi)
Selçuklu Ve Zengi Geleneği (Suriye)
TÜRK-İSLAM MİMARİSİ
1- Karahanlılar
İlk Merkezi Planlı Cami Kare Planlı (Hazar Cami) Kerpiç Yapılar.
Tuğla Yapılar (Taltahan Baba Cami)
Bunların Çoğu Aslanhan Tarafından Yapılmıştır.
Kalan Minaresi(Buhara Şehrinin Sembollü, Karahanlı Tuğla İşciliğinin En Olgun Örneğidir.)
En Önemli Eser Türbelerdir.Kutbetüs Sulebiyye- Samanoğulları Türbeleri
Arap Ata Türbesi (978) (En Eski Karahanlı Eseridir. Tuğla Süslemeleri Hakimdir.)
Ayşe Bibi, Balacı Hatun Türbeleridir. Tuğla Mimarisi İle Yapılmıştır.
Karahanlılar Şaşılacak Olgunlukta Ve Büyük Ölçüde Kervansaray Ribat-I Melik (1078-1079)Şemsil Müluk Nasır B. İbrahim Tarafından Yaptırılmıştır.
2- Gazneliler
Arus-İ Felek Cami Ağaç Direkler Ve Zengin Süslemeler Yapılmıştır.(Sultan Mahmut XI.Yüzyıl)
Türk Mimarisine En Önemli Katkısı Kervansaray Mimarisidir.
Ribat-I Mahi(Çahe)Meşhedidir.(Sultan Mahmut Şehname Yazarı Firdevsi İçin Yaptırmıştır.1019)
Leşker-İ Bazar Ulu Cami En Önemli Gazneli Camidir.(Mihrab Önü Kubbelidir.)
En Erken Medreseler Gazneliler Döneminde Ortaya Çıkmıştır.
3- Büyük Selçuklular
İsfahan Mescid-İ Cuma (1080) Melikşah Yaptırdı.(Anıtsal Cami Mimarisi)
En Önemli Eser Zevvare Cuma Cami
Hargirt Ve Rey Medresesi
Nişabur Medresesi (1046)
Mezar Anıt Örnekleri: Sekizgen Kumbed-İ Ali, Yuvarlak Kırkkızlar Kümbeti
Sekizgen Harekan 1-2 Kümbetleri.
İmam Gazali’ye Mal Edilen 1111 Tarihli Tus Türbesidir.
En Olgun Noktası Türbede Sultan Sencer Türbesi (1157)
En Tanınmış Kervansaray Ribat-I Şerif (Selçuklu Kubbe Olgunluğuna Ulaşmıştır Ve Bundan Sonraki Yıllarda Bunu Aşan Olmamıştır.)
Selçuklu Konyada Ki Mescidlerinin Özelliği Son Cemaat Yeri Bulunmasıdır.
Gevher Nesibe Kayseri, İzzettin Keykavus Şifahanesi Sivas.
4- Timurlular
Mustafa Paşa Türbesi (1412)
En Büyük Türbe Ölçüsü Gur-İ Mir Türbesi (Şah-I Zinde)
Ahmed Yesevi Türbesi Ve İşarethane Sarayları En Belirgin Mimarisidir.
Gevher Şad Cami Ve Medresesi (En Güzel Olandır.)
Hargirt Timurlu Medresesi 1444 Son Örneklerdir.
5- Safeviler
Mescidi Şah (1612)
Maderi Şah Medresesi Ve Şeyh Safi Kulliyesi En Önemli Devir Eserleridir.(1710)
Su Mimarisinde İlerlemişlerdir. (Allahverdi Han Köprüsü, Puli Hacu Köprüsü (1600)
6- Hindistan’ da Türk mimarisi
Burada Ki Mimariler, Delhi Türk Sultanları Tarafından Yapılmıştır.
Şaheser Kutup Minar 5 Katlı Dünyanın En Büyük Minaresi (1199)
Agra’ Da Tac Mahal (1630-1648) Dünyanın Mimari Harikalarından Biridir.
7- Mısır Türk Memlükleri
Kahire’de Baybars Cami (1266-1269) Bu Devrin Tek Bağımsız Camidir.
Sultan Baybars, Köprü, Su Maskemi (Kantara), Abbasi Halifelerinin Türbeleri Ve İskenderiye’de Kasrül-Übeyr Gibi Önemli Eserler Yaptırmıştır. Genelede Hep Külliyeler Tarzı Mimaridir.
Sultan Kalavun Medresesi (Hastane, Türbe Ve Medrese)(1285)
Nasır Muhammed’in Nasıriyye Medresesi Mısır’da İlk Defa Ele Alınmış Dört Eyvanlı Ve Dört Mezhep İçin Kurulu Bir Medresedir.
Kahire’ De 2. Üslup Devri Memlüklülere Örnek Sultan Hasan Medresesi Ve Külliyesi (1356)
ERKEN DEVİR ANADOLU TÜRK-İSLAM MİMARİSİ
a) Artuklular
Genelde Medrese Yapmışlardır.
Silvan Ulu Cami, Anadolu Cami Mimarisinin Muhteşem Uslübu Başlamıştır.
Zinciriye Medresesi (1223)
Mesudiye Medresesi Diyarbakır.
Mardin Şehidiye Medresesi
Değişik Plan Denemesi Artuklu Eseri Sultan İsa Medresesidir.
b)- Danişmendliler
Tokat Ve Niksar Yağıbasan Medreseleri İle Yepyeni Bir Form Kazandırmışlardır İl Defa Anadolu’ya.
Niksar Cami (1145) Sivas Ulu Cami (1197)
İlk Anadolu Türk Mezarlarını Yapmışlardır.
c)- Mengücüklü Mimarisi
En Önemli Eseri Divriği Ulu Camii Ve Şifahanesidir. Ahmed Şah Yaptırmıştır.(1228) Erken Dönem Türk Mimarisinde Ayrı Bir Yeri Vardır. Emsalsiz Taş İşçiliği Vardır. Şahane Ahşap Mimarisi Vardır.
Kale Cami (1180) Şeyhinşah B.Süleyman Tarafından Meragalı Usta Hasan B. Firuza Yaptırıldı.
TÜRKİYE SELÇUKLULARI TARİHİ
Selçuklunun muhteşem üslubu Anadolu da başlamıştır.
Konyada Alaeddin camii muhteşem ağaç minberinden de anlaşıldığı gibi sultan mesud ve Kılıçaslan devrinden başlayıp, 1220’de Alaeddin keykubat tarafından tamamlatılmıştır.
Birde yine aleaddin keykubat’ın yaptırdığı Niğde Alaeddin cami ilk orijinal Anadolu Selçuklu minarelerinden biridir.
Malatya ulu cami 1224’te yaptırmıştır.
Kayseride Alaeddin Keykubatın hanımı Mahperi Hunat hatun Külliyesi(1238) ilk külliyedir.
Amasya burmalı Minare cami (1237)
Gök medrese cami medrese görevindeki mekanları ile ilgili önemli basamaktır. (1266)
Develi ulu cami (1281)
Çok eski ağaç direkli camiler geleneğini yaşatan 1258 tarihli sahip ata camii ile başlar. Sadece çifte minareli portali ayaktadır. Yivli minareli bu yapı devrin ünlü mimarı Kölük b. Abdullah’ın eseridir.
1272 tarihli afyon ulucamii ağaç direklerin mukarnaslı başlıkları, XIII. Yüzyıl ortalarından Sivrihisar Ulucamii ağaç direk başlıkları ve minber, Ankara Aslanhane cami çini ve mozaik.
Ağaç direkler üzerinde ahşap konsollarıa oturtulan düz tavanlı, toprak damlı bu yapaıların en gelişmişi 1299 Eşrefoğlu camidir.
14. yüzyılda son cemaat yeri unsuru başlamıştır. 1215 taş mescid, sırçalı mescid yapılmıştır.
Anadolu Selçuklu medreseleri
Açık avlulu medreseler yönünden kayseri merkezdir. Avgunu, Siraceddin, Huand, Sahabiye.
Kayseri’ de 1205 çifte medrese, şifahane ve tıp medresesi olarak ele alınmıştır.
I. gıyaseddin Keyhusrev’in medresesi ve kardeşi gevher Nesibe şifahanesinden oluşur.
Pramit çatılı kumbette buradadır.
1217’de sivas’ta sultan I. İzzeddin Keykavus tarafından yaptırılan en büyük ölçülere sahip Selçuklu eseridir.
Konya’da sırçalı medrese (1242)
1271 Sivas’da 3 medrese, tokat gök medrese, Sivas çifte minareli medrese, Erzurum çifte minareli medrese 1277’ den önce tam Selçuklu üslubu ile yapılmıştır.
Kapalı medrese Üslubu
Danişmendlilerle başlayıp Selçuklu’ da gelişmiştir.
Afyon Boyalıköy Medresesi(1210), Atabey’de Ertokuş Medresesi.
En zengin anıtsal yapı mekanlarından birine sahip olan Konya Karatay Medrese’sinde 1251 tarihinde dengeli ve simetrik bir plan şeması görülür.
Selçuklu Kümbetlerinin ilki olarak görülebilen Konya Alaeddin Cami avlusundaki II. Kılıçarslan Kümbeti 1192’den önce yapılmıştır.
Osmanlı mimarisi
KLASİK OSMANLI MİMARİSİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ
A.Klasik Anlayış
Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u alıp Osmanlı’yı doğu ve batının birleştiği noktaya kadar genişletmesiyle devlet yönetiminde doğu ve batıyı kucaklamak isteyen bir politika önem kazandı.Bu sentez arayışı kültür-sanata da yansıdı.Doğulu kaynakların yanı sıra batılı kaynaklardan da-yalnız burada batı olarak kastedilen Bizans’tır;Avrupa değil-beslenmeye başlandı.Bu durumun ilk örneğini ,Selimiye Camii’nin yapılışına kadar aşılamayacak bir şaheser olarak kabul edilen Ayasofya Kilisesi’nin incelenmesi oluşturur. Bu inceleme
gerek estetik gerek teknik açıdan Osmanlı kubbe mimarisinin gelişimini hızlandırmıştır.
Birçokları tarafından 16.yy. Osmanlı’nın en parlak dönemi kabul edilir.Siyasi alandaki getirileri açısından bu yargının ne derece doğru olduğu tartışılabilir;fakat sanatsal açıdan özgün Osmanlı Mimarisinin en olgun devrini 16.yy. de yaşamış olduğu su götürmez bir gerçektir.Bu durumun temel sebepleri şöyle sıralanabilir:
a-Sınırların büyük bir hızla genişlemesine paralel olarak imar faaliyetleri hız kazandı böylece mimaride büyük gelişim yaşandı.
b-16.yy.da çağını en büyük güçlerinden biri haline gelen Osmanlı buna paralel olarak kültürel alanda da en olgun devrini yaşadı.Kendisinden önceki kültürleri sentezlemeyi tamamlayarak kendi kültürünü oluşturdu.
c-Devletin ekonomik açıdan oldukça güçlü olmasıyla sanatsal çalışmalar desteklendi.Büyük binaların yapılması mimariyi gelişmesi için hem zorladı hem teşvik etti.
d-Özellikle mimari alanda bir birini izleyen anıtsal nitelikli yapılar gözden geçirildiğinde bu dönem deki sanatsal üslupta sultanın ne kadar etkili olduğu ortaya çıkar.Sultanlar Osmanlı Devletinin büyüklüğüne uygun,onu mimari alanda simgeleştirecek özelliklere sahip eserlerin yapılmasına ön ayak oldular.Bu simgesel eserlerle sultanlar tanrıya bağlılıklarını bildirirken bir yandan kendi varlıklarını duyuruyorlardı(bu durumun kanıtı kamusal işlevi olmasına rağmen külliyelerin onu yaptıran sultanın varlığıyla özdeşleşmesi,bu yapıların o sultanın adını taşımasıdır).Bu soylu ve yüce amaca uygun olarak mimari de şaheserler yaratmalıydı. Dönemin ileri gelenlerinin de hünkarın yolunu izlemesi mimarinin gelişimini hızlandırdı. Klasik estetik doruk noktasına ulaştı.
Klasik Osmanlı Mimarisi gündelik hayatın gereksinimlerini karşılayacak yapılarda ifadesini bulur.Yani diğer bir değişle klasik anlayış değişen çağla beraber değişen gündelik yaşamın ihtiyaçlarını erken dönem sanatının karşılayamaması üzerine ortaya çıkmıştır.Bu özelliğinden dolayı klasik Osmanlı mimarisinde yapının en önemli özelliği işlevselliğidir. Mimarın amacı ise işlevselliği kapatmayacak ölçüde sanatsal yönü de olan yapılar ortaya koyabilmektir.Böylece Klasik Dönem yapılarında abartıdan uzak duruldu,sade ve dengeli kompozisyonlar oluşturulmaya çalışıldı.
15.yy.dan 16.yy.a kadar uzan dönemde (mimari halkın ihtiyaçlarına yanıt veren bir araç olarak ele alınması ve özel mülkiyet kavramının var olmaması nedeniyle)
kamusal yapılar ön plana çıktı.Bulunduğu yerde ,halkın tüm gereksinimlerine yanıt verecek bir yapılar topluluğu olan külliyelerin inşası hız kazandı.Böylece hem kentleşme kontrol altına alınmış oluyor hem de devlet sosyal yükümlüklerini bir kerede yerine getirmiş oluyordu. Ayrıca bu yapılar vakıflar arayıcılığı ile yönetildiğinden hem devlete yük olmuyor hem de yapıyı yaptıran bina üzerinde bir hak iddia edemiyordu. Böylece de binalar tamamen halkın kullanımına açık oluyordu.
B.Klasik Mimarinin Tarihsel Gelişimi
Osmanlı Mimarisi bir çok alanda mirasçısı olduğu Selçuklular’ dan mimari alanda ayrılır.Osmanlılar ve arasında görülen en büyük fark Selçuklular’ın süslemeyi yani biçimselliği Osmanlılar’ ınsa mekan kullanımı yani işlevselliği ön plana çıkarmış olmasıdır.Ayrıca Osmanlılar’ da dini mimariye daha çok önem verildiği görülür.Bu farklılıklarına karşın Osmanlılar özellikle erken dönemde Selçuklu sanatından etkilenmişlerdir.Örneğin Osmanlılar Selçuklu bezemelerini kullanmışlar fakat onları biraz sadeleştirmişlerdir.
Erken Dönem Mimarisi:
·Bursa okulunun tek kubbeli yapılarıyla başlayıp Edirne okulunun çift yada çok kubbeli yapılarıyla devam eden bir dönemdir.Bursa okulunun etkisinin daha baskın olduğu görülür.
·Bu dönem mimarlarının temel arayışı aydınlık ve ferah mekanlar yaratmaktır.
·Topkapı sarayı,Çinili Köşk,İlk Fatih Camii bu dönem mimarisinin en iyi örnekleridir.
·Devrin sonunda inşa edilen Üçşerefeli Camii planı açısından Osmanlı Klasik Mimarisine ilk adım sayılır:İç avlulu plan tasarımı ve ana kubbe anlayışının oluşturulması Klasik Anlayışın gelişinin işaretleridir.
Klasik Dönem
15-16.yy.:
·Bu dönem Osmanlı mimarları camii mimarisinin özelliklerini belirlemeye çalıştılar.Ayrıca merkezi plan sorunun nasıl çözüleceği sorusuna yanıt aradılar.
·Bu dönem mimarlarının baş amacı her yönden ve herkes tarafından görülebilecek kadar yüksek ve heybetli yapılar yaratmaktı.
·Bu Dönemcamilerinde kubbeli ve yan kubbeli bir örtü sistemi kullanıldı.Bu tavan dörtlü filayak sistemi ile dengelendi.Yukarıdan aşağı genişleyen bir kütle kompozisyonu (prizma biçimli yapılarla hiyerarşik ,basamaklı bir görünüm) tasarlandı.Ana kütle ve kubbe arasında daha uyumlu bir geçiş yapabilmek için kubbe kasnağı sınırlı yükseklikte tutuldu:Bu dönem yapılarında kullanıla kubbeler tam yarı küre şeklinde değildi.(Selatin camilerde) Minare sayısıysa iki veya dörttü.
·Bu dönemde kullanılan yapı malzemeleri küfeki taşı ve mermerdi.
16-17.yy.(Sinan Dönemi)
·İmparatorluğun ekonomik alandaki refahını yansıtan büyük boyutlu eserler yapıldı.
·Şehircilik çalışmaları önem kazandı.
·Mimari elemanların ölçüleri ve kompozisyonları yeniden düzenlendi.:Ana kubbe genişletildi;yan mekanlar kullanışlı hale getirildi;filayak sayısı altı ve sekize çıkarıldı.
·Yapı malzemelerinde yalınlık ön plana çıktı.Ayrıca renkli taşlar da yapılarda kullanılmaya başlandı.
·17.yy. da ,16.yy.ın etkileri görüldü.Batı etkisi henüz kuvvetli olmadığından bu dönemde Osmanlı kendi kaynakları açısından kısırlaşmamıştı,hala özgün eserler verebiliyordu..Fakat Osmanlı’nın duraklama dönemine girişi,iç karışıklıklar,ekonomik sıkıntılar mimaride büyük atılımlar gerçekleştirecek büyük boyutlu yapıların inşasını engelledi.Bu nedenle bu dönemde İmparatorluğun büyüklüğünün anısını yaşatacak eserlerle yetinildi. Özetle mimari de devletle birlikte duraklama dönemine girdi.
Batılılaşma Dönemi
18.yy(Lale Devri):
·18.yy.da Lale Devri ile Osmanlı mimarisinde önemli değişiklikler yaşandı.Batılı yaşam tarzının benimsenmesiyle mimaride de batı etkisi hissedilmeye başlandı.Batılı üsluplar tercih edilmeye başlandı.Bunun sonucunda Klasik Osmanlı mimarisinin etki alanı daraldı,bir süre sonra da klasik anlatış yerin tamamen batılı üsluplara bıraktı.
·Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa özellikle Paris ve Viyana’dan getirttiği projelerle İstanbul’un imarına el attı:Haliç ve Kağıthane Dersi gezinti yerleri haline getirildi.Kağıthane’de padişah için Sadabad Kasrı inşa edildi ve etrafı lale bahçeleriyle bezendi.Batılı tarzdaki binaların yöneticiler tarafından da benimsenmesiyle varlıklı kesimler arasında lale yetiştirme ve köşk yaptırma modası başladı.Böylece deniz kenarındaki semtler moda oldu:Üsküdar,Beylerbeyi, Bebek,Fındıklı, Alibeyköy , ve Topkapı...
·Köşk modası cami mimarisinde de etkili oldu :”Yalı camii”denen deniz kıyısı camileri yapılmaya başlandı.
19.yy(Tanzimat Dönemi):
·Tanzimat ile birlikte batılılaşma hareketleri daha da hızlandı.Tamamen barok ,rokoko,neogotik ve amper üslupları etkin oldu.
·Şehir yeni alanlara doğru genişlemeye başladı.Boğaziçi ve Sarıyer’e iskan arttı.Ayrıca alt yapı ve kent hizmetleri gelişti:Haliç’e köprü kuruldu;tünel(metro),atlı tramvay,Şirket-i Hayriye(deniz taşımacılığı yapan bir şirket) açıldı.Külliyelerden bağımsız ilk hastane (Vakıf Gureba Hastanesi) hizmet vermeye başladı.
·Batılı yaşam tarzının orta kesimler tarafından da benimsenmesiyle lüks tüketim arttı.Mobilyalar evlere girdi ve böylece binalar buna uygun yapılmaya başlandı.Aynı zamanda yazlık ve kışlık adeti başladı ve bu nedenle ev fiyatları arttı..Suriçi ve Beyoğlu kışlık ,Boğaz ,Kadıköy ve Adalar ise en gözde yazlık semtler arasındaydı.Kentin yerleşim dokusu değişmişti.
·Mimari kamusal alanda hizmet vermeyi bırakıp bireye hizmet etmeye başladı.
·Bu dönemin en önemli camileri Nuruosmaniye Camii,Dolmabahçe Camii,Aksaray Valide Camii ve Nusretiye Camiidir.
A.Klasik Anlayış
Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u alıp Osmanlı’yı doğu ve batının birleştiği noktaya kadar genişletmesiyle devlet yönetiminde doğu ve batıyı kucaklamak isteyen bir politika önem kazandı.Bu sentez arayışı kültür-sanata da yansıdı.Doğulu kaynakların yanı sıra batılı kaynaklardan da-yalnız burada batı olarak kastedilen Bizans’tır;Avrupa değil-beslenmeye başlandı.Bu durumun ilk örneğini ,Selimiye Camii’nin yapılışına kadar aşılamayacak bir şaheser olarak kabul edilen Ayasofya Kilisesi’nin incelenmesi oluşturur. Bu inceleme
gerek estetik gerek teknik açıdan Osmanlı kubbe mimarisinin gelişimini hızlandırmıştır.
Birçokları tarafından 16.yy. Osmanlı’nın en parlak dönemi kabul edilir.Siyasi alandaki getirileri açısından bu yargının ne derece doğru olduğu tartışılabilir;fakat sanatsal açıdan özgün Osmanlı Mimarisinin en olgun devrini 16.yy. de yaşamış olduğu su götürmez bir gerçektir.Bu durumun temel sebepleri şöyle sıralanabilir:
a-Sınırların büyük bir hızla genişlemesine paralel olarak imar faaliyetleri hız kazandı böylece mimaride büyük gelişim yaşandı.
b-16.yy.da çağını en büyük güçlerinden biri haline gelen Osmanlı buna paralel olarak kültürel alanda da en olgun devrini yaşadı.Kendisinden önceki kültürleri sentezlemeyi tamamlayarak kendi kültürünü oluşturdu.
c-Devletin ekonomik açıdan oldukça güçlü olmasıyla sanatsal çalışmalar desteklendi.Büyük binaların yapılması mimariyi gelişmesi için hem zorladı hem teşvik etti.
d-Özellikle mimari alanda bir birini izleyen anıtsal nitelikli yapılar gözden geçirildiğinde bu dönem deki sanatsal üslupta sultanın ne kadar etkili olduğu ortaya çıkar.Sultanlar Osmanlı Devletinin büyüklüğüne uygun,onu mimari alanda simgeleştirecek özelliklere sahip eserlerin yapılmasına ön ayak oldular.Bu simgesel eserlerle sultanlar tanrıya bağlılıklarını bildirirken bir yandan kendi varlıklarını duyuruyorlardı(bu durumun kanıtı kamusal işlevi olmasına rağmen külliyelerin onu yaptıran sultanın varlığıyla özdeşleşmesi,bu yapıların o sultanın adını taşımasıdır).Bu soylu ve yüce amaca uygun olarak mimari de şaheserler yaratmalıydı. Dönemin ileri gelenlerinin de hünkarın yolunu izlemesi mimarinin gelişimini hızlandırdı. Klasik estetik doruk noktasına ulaştı.
Klasik Osmanlı Mimarisi gündelik hayatın gereksinimlerini karşılayacak yapılarda ifadesini bulur.Yani diğer bir değişle klasik anlayış değişen çağla beraber değişen gündelik yaşamın ihtiyaçlarını erken dönem sanatının karşılayamaması üzerine ortaya çıkmıştır.Bu özelliğinden dolayı klasik Osmanlı mimarisinde yapının en önemli özelliği işlevselliğidir. Mimarın amacı ise işlevselliği kapatmayacak ölçüde sanatsal yönü de olan yapılar ortaya koyabilmektir.Böylece Klasik Dönem yapılarında abartıdan uzak duruldu,sade ve dengeli kompozisyonlar oluşturulmaya çalışıldı.
15.yy.dan 16.yy.a kadar uzan dönemde (mimari halkın ihtiyaçlarına yanıt veren bir araç olarak ele alınması ve özel mülkiyet kavramının var olmaması nedeniyle)
kamusal yapılar ön plana çıktı.Bulunduğu yerde ,halkın tüm gereksinimlerine yanıt verecek bir yapılar topluluğu olan külliyelerin inşası hız kazandı.Böylece hem kentleşme kontrol altına alınmış oluyor hem de devlet sosyal yükümlüklerini bir kerede yerine getirmiş oluyordu. Ayrıca bu yapılar vakıflar arayıcılığı ile yönetildiğinden hem devlete yük olmuyor hem de yapıyı yaptıran bina üzerinde bir hak iddia edemiyordu. Böylece de binalar tamamen halkın kullanımına açık oluyordu.
B.Klasik Mimarinin Tarihsel Gelişimi
Osmanlı Mimarisi bir çok alanda mirasçısı olduğu Selçuklular’ dan mimari alanda ayrılır.Osmanlılar ve arasında görülen en büyük fark Selçuklular’ın süslemeyi yani biçimselliği Osmanlılar’ ınsa mekan kullanımı yani işlevselliği ön plana çıkarmış olmasıdır.Ayrıca Osmanlılar’ da dini mimariye daha çok önem verildiği görülür.Bu farklılıklarına karşın Osmanlılar özellikle erken dönemde Selçuklu sanatından etkilenmişlerdir.Örneğin Osmanlılar Selçuklu bezemelerini kullanmışlar fakat onları biraz sadeleştirmişlerdir.
Erken Dönem Mimarisi:
·Bursa okulunun tek kubbeli yapılarıyla başlayıp Edirne okulunun çift yada çok kubbeli yapılarıyla devam eden bir dönemdir.Bursa okulunun etkisinin daha baskın olduğu görülür.
·Bu dönem mimarlarının temel arayışı aydınlık ve ferah mekanlar yaratmaktır.
·Topkapı sarayı,Çinili Köşk,İlk Fatih Camii bu dönem mimarisinin en iyi örnekleridir.
·Devrin sonunda inşa edilen Üçşerefeli Camii planı açısından Osmanlı Klasik Mimarisine ilk adım sayılır:İç avlulu plan tasarımı ve ana kubbe anlayışının oluşturulması Klasik Anlayışın gelişinin işaretleridir.
Klasik Dönem
15-16.yy.:
·Bu dönem Osmanlı mimarları camii mimarisinin özelliklerini belirlemeye çalıştılar.Ayrıca merkezi plan sorunun nasıl çözüleceği sorusuna yanıt aradılar.
·Bu dönem mimarlarının baş amacı her yönden ve herkes tarafından görülebilecek kadar yüksek ve heybetli yapılar yaratmaktı.
·Bu Dönemcamilerinde kubbeli ve yan kubbeli bir örtü sistemi kullanıldı.Bu tavan dörtlü filayak sistemi ile dengelendi.Yukarıdan aşağı genişleyen bir kütle kompozisyonu (prizma biçimli yapılarla hiyerarşik ,basamaklı bir görünüm) tasarlandı.Ana kütle ve kubbe arasında daha uyumlu bir geçiş yapabilmek için kubbe kasnağı sınırlı yükseklikte tutuldu:Bu dönem yapılarında kullanıla kubbeler tam yarı küre şeklinde değildi.(Selatin camilerde) Minare sayısıysa iki veya dörttü.
·Bu dönemde kullanılan yapı malzemeleri küfeki taşı ve mermerdi.
16-17.yy.(Sinan Dönemi)
·İmparatorluğun ekonomik alandaki refahını yansıtan büyük boyutlu eserler yapıldı.
·Şehircilik çalışmaları önem kazandı.
·Mimari elemanların ölçüleri ve kompozisyonları yeniden düzenlendi.:Ana kubbe genişletildi;yan mekanlar kullanışlı hale getirildi;filayak sayısı altı ve sekize çıkarıldı.
·Yapı malzemelerinde yalınlık ön plana çıktı.Ayrıca renkli taşlar da yapılarda kullanılmaya başlandı.
·17.yy. da ,16.yy.ın etkileri görüldü.Batı etkisi henüz kuvvetli olmadığından bu dönemde Osmanlı kendi kaynakları açısından kısırlaşmamıştı,hala özgün eserler verebiliyordu..Fakat Osmanlı’nın duraklama dönemine girişi,iç karışıklıklar,ekonomik sıkıntılar mimaride büyük atılımlar gerçekleştirecek büyük boyutlu yapıların inşasını engelledi.Bu nedenle bu dönemde İmparatorluğun büyüklüğünün anısını yaşatacak eserlerle yetinildi. Özetle mimari de devletle birlikte duraklama dönemine girdi.
Batılılaşma Dönemi
18.yy(Lale Devri):
·18.yy.da Lale Devri ile Osmanlı mimarisinde önemli değişiklikler yaşandı.Batılı yaşam tarzının benimsenmesiyle mimaride de batı etkisi hissedilmeye başlandı.Batılı üsluplar tercih edilmeye başlandı.Bunun sonucunda Klasik Osmanlı mimarisinin etki alanı daraldı,bir süre sonra da klasik anlatış yerin tamamen batılı üsluplara bıraktı.
·Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa özellikle Paris ve Viyana’dan getirttiği projelerle İstanbul’un imarına el attı:Haliç ve Kağıthane Dersi gezinti yerleri haline getirildi.Kağıthane’de padişah için Sadabad Kasrı inşa edildi ve etrafı lale bahçeleriyle bezendi.Batılı tarzdaki binaların yöneticiler tarafından da benimsenmesiyle varlıklı kesimler arasında lale yetiştirme ve köşk yaptırma modası başladı.Böylece deniz kenarındaki semtler moda oldu:Üsküdar,Beylerbeyi, Bebek,Fındıklı, Alibeyköy , ve Topkapı...
·Köşk modası cami mimarisinde de etkili oldu :”Yalı camii”denen deniz kıyısı camileri yapılmaya başlandı.
19.yy(Tanzimat Dönemi):
·Tanzimat ile birlikte batılılaşma hareketleri daha da hızlandı.Tamamen barok ,rokoko,neogotik ve amper üslupları etkin oldu.
·Şehir yeni alanlara doğru genişlemeye başladı.Boğaziçi ve Sarıyer’e iskan arttı.Ayrıca alt yapı ve kent hizmetleri gelişti:Haliç’e köprü kuruldu;tünel(metro),atlı tramvay,Şirket-i Hayriye(deniz taşımacılığı yapan bir şirket) açıldı.Külliyelerden bağımsız ilk hastane (Vakıf Gureba Hastanesi) hizmet vermeye başladı.
·Batılı yaşam tarzının orta kesimler tarafından da benimsenmesiyle lüks tüketim arttı.Mobilyalar evlere girdi ve böylece binalar buna uygun yapılmaya başlandı.Aynı zamanda yazlık ve kışlık adeti başladı ve bu nedenle ev fiyatları arttı..Suriçi ve Beyoğlu kışlık ,Boğaz ,Kadıköy ve Adalar ise en gözde yazlık semtler arasındaydı.Kentin yerleşim dokusu değişmişti.
·Mimari kamusal alanda hizmet vermeyi bırakıp bireye hizmet etmeye başladı.
·Bu dönemin en önemli camileri Nuruosmaniye Camii,Dolmabahçe Camii,Aksaray Valide Camii ve Nusretiye Camiidir.
HAT SANATI
Estetik Kurallara Bağlı Kalarak Güzel Yazı Yazma (Hüsnü Hat), Yazana Da Katip, Muharrir Yada Verrak Denir. 10. Yüzyılda Hattat Denmiştir. İranlılar Hoş-Nüvis) Güzel Yazan Derler.
İslam Uygarlığının Yazı Dili Arapçadır. Aslı Nabati (Fenike) Yazısından Alınmıştır.
“Kufi” İslam Doğuşu Ve 10. Yüzyıla Kadar Mushaf Ve Kitabe Tezyinatta Kullanılan Celi Şekline Denir.
1- Cahiliye Kufisi(Cezm) Hireden.
2- Asrı Saadet Kufisi (Mekki-Medeni).(Bu Tür Yazı İle Mushaf(Kuran) Yazılmıştır.
3- Celi Kufi: (Kitabeler, Mezar Taşları, İhtişamın En Güçlü Semboleri. Kurtuba’ Da Emevi Abdulmelik B. Mervan Para Üzerine Kufi Yazı Kullandırmıştır.
İslam’ın Doğuşunda İki Form Olarak Yazı Kullanımıştır.
Halid B. Ebul Heyyac Emeviler Döneminde, Mescidi Nebevi Ye Şems Suresinden Sonra Tüm Kuranı Kıble Duvarına Yazmıştır.
İlk Yazı Islahatçısı Emevilerden Kutbe El-Muharrir’dir.
Mevzun Ve Asli Hatlar (Emeviler) (Ölçülü)
İlk Noktalama Alanında Ebul Esved El- Dueli (688)
Bugün Ki Hale Getiren Nokatalama Usülcüsü Halil B. Ahmed’ Dir. (791)
İslam Dünyasında Sistemli İlk El Yazı Abbasi Halifesi Me’mun Zamanında Yazılmıstır. (813)
Me’mun’un Hattatı Ahvel El- Muharrir Kesin Kurallar Ve Düzenlemeler Getirmiştir. 11 Li Yazının Kurallarını Belirlemiştir.
Hat En Önemli Abbasi Veziri İbn Mukle Kardeşi Ebu Abdullah El- Hasan( Hattul Mensub- Aklamı Sitte)
İbni Mukle Mevzun Hatları Ayıklamıştır. İbnul Bevvab Ve Yakut El Mustasimi Aklamı Sitte(Şeş Kalem) Olarak Belirlemişlerdir. Yakut El- Mustasimi Aklam-I Siteyi Geliştirmiş. Ölçü Ve Kurallarını En İyi Şekli İle Ortaya Koymuştur. (Yazıda Yeni Devir Başlamıştır Böylece)
AKLAM-I SİTTE (6 Kalem)
1- Tevki
2- Rika
3- Muhakkak
4- Reyhani
5- Sülüs
6- Nesih
Osmanlıda Celi Sülüs, Aklamı Sitte, Talik Ve Divani’de Köklü Yenilik Yapılmıştır. Hat Altın Çağını Yaşamıştır.
“Vestalik” Kurucusu Yesirizade Mustafa İzzet (1849)
“Divani” Yazı En Meşhur Hattat Matrakçı Nasuh’ Dur.
“Tuğra” İlk Örnek Tuğrası Orhan Gazi Adınadır.
Mustafa Rakım III. Selim Zamanında Sami Efendi İle En Güzel Estetik Ölçülerine Kavuşmuştur.
“Rika” Mümtaz Efendi Babı Ali Rikası İzzet Efendi Üslubudur.
Kalem : Cava
Makta: Sedeften Fildişi Kemikten Yapılır.
Mühre: Pürüz Gidermek İçin Kağıda Sürülür.
Mıstar: Kağıt Altına İp Gerilir Düzgün Yazmak İçin.
Osmanlı Hat Ekolü Kurucusu Şeyh Hamdullah’dır. (Ö.1520)
Fatih Sultan Mehmet “Ehli Hiref” Teşkilatını Kurmuştur.
Osmanlı Hat Ekolü Amasya’ Da Atıldı. (Esatize-İ Rum)
Şemsül Hat Ahmet Şemseddin Karahisari
Hafız Osman Ekolü 17. Yüzyıl 2. Yarısı İlk Hilyeyi Şerif Yazandır.
Mustafa Rakım Celi Ekolünün Kurucusudur.
Şevki Efendi Sülüs Ve Nesih Yazıları Mükemmel Seviyede Yazmayı Başarmıştır.
TEZHİP
Tezhip Arapçada Altınlamak Demektir.
Tezhip Yapana Müzehhib – Müzehibbe Denir. Esere İse Müzehheb Denir.
Timur Tezhip Sanatının Altın Çağını Yaşatmıştır.
Fas Mehmet Zamanında Büyük Gelişme Yaşamıştır.
Osmanlıda İlk Tezhip II. Murat Zamanında Yapılan Makasidül Elhandır. Musiki Nazariyat Kitabıdır.
MİNYATÜR
İslam Minyatürü Maniheizm Den Etkilenmiştir.
Osmanlı Minyatürünü Yönlendiren NAKKAŞ OSMAN’DIR.
Kundekari – Aleaddin Cami- Ahlatlı (1155)
Siirt Ulu Cami Abdulfettah (1191), Divriği Ulu Cami Tiflisli Ahet (1241)
Yakup İshak Kindi, İlk İslami Müzik (Ö.866) Filozoftur. Farabi’nin Müzikali Kebiridir.
Ciltleme
Miklep
Yazma, Yekşah, Zilbahar, Şukufe, Ebru, Müşebbek, Rugani Ve Kumaş Kaplar Kalıp Kullanılmadan Yapılır.
Cönk Sırt Yüksekliği Az, Sayfa Geniş Olan Kiataplardır.
Timurlular’da Herat Ciltleri Unutulmazdır. (1447 Timur’un Oğlu Şahruh Yaptırmıştır.
ÇİNİ SANATI
(Çin’e Aiet Demektir.)
Çini, Karahanlılarla Başlamıştır. Asıl Kullanım Dönemi Anadolu Selçeklularıdır.
Keşi Ve Seramik.
Pişmiş Topraktan Çanak Çömlek Yapmak Asurlulara Kadar Uzanır.
İlk Defa Çini Samerra’da Kullanıldı. Levha Halinde Çini Üretimi Yapılmıştır.
Çini Levhayı İlk Kullanım Kayrevan’da Sidi Ukbe Cami’ndedir. (670)
Perdahlı Çini İlk Defa Abbasiler Döneminde Kullanılmıştır.
Konya Karatay Medresesi (1251) Selçuklular Döneminde En Yüksek Seviye Çini Kullanımı Olmuştur. Örnek : Aleaddin Keykubat KUBADABAD SARAYI (1221-1237)
Bitkisel Çini Kompozisyon Ali B. İlyas Ali, Mehmet El- Mecnun Ve Tebrizli Usta Yenilik Öncüsü Olmuştur.
Edirne Muradiye (1438)
Bursa Yeşil Camii Çini İle Yapılmış Harika Örneklerdir.
Türk Çini Zirvesi Süleymaniye Camidir. İznik Çinisi Kullanılmıştır. (1558)
Osmanlı Çini Zirvesi 16. Yüzyıl Sır Altı Tekniği En Yaygın Uygulamadır.
Minai Daha Çok Basra Rakka Kaşan Da Kullanılmıştır.
Konyada Alaaddin Köşkü.
